Osoby z niepełnosprawnościami, które uciekły z Ukrainy do Polski, mogą korzystać z wielu form pomocy dostępnych w polskim systemie. W praktyce droga do wsparcia nadal bywa jednak skomplikowana. Szczególnie ważne jest uzyskanie polskiego orzeczenia o niepełnosprawności, bo ukraińskie orzeczenie nie otwiera automatycznie dostępu do świadczeń i instrumentów przewidzianych w polskich przepisach.
Po zmianach obowiązujących od marca 2026 r. zmieniły się także zasady korzystania z ochrony zdrowia, pomocy społecznej oraz zbiorowego zakwaterowania. Wyjaśniamy, co obecnie przysługuje osobom z niepełnosprawnościami ze statusem UKR, gdzie szukać pomocy i dlaczego opiekunowie takich osób nadal mogą znajdować się w szczególnie trudnej sytuacji.
Polski dokument może otworzyć drogę do wsparcia
Jedna z najważniejszych kwestii dotyczy orzekania o niepełnosprawności.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wyjaśnia, że od 5 marca 2026 r. obywatele Ukrainy z niepełnosprawnościami korzystają ze wsparcia na zasadach obowiązujących innych cudzoziemców legalnie przebywających w Polsce. Jednocześnie ukraińskie orzeczenia o niepełnosprawności nie stanowią automatycznie podstawy do korzystania z wielu form wsparcia przewidzianych w polskim systemie.
W takich przypadkach potrzebne jest polskie orzeczenie o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności.
O jego wydanie można wystąpić do powiatowego lub miejskiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności.
W przypadku osób, które ukończyły 16 lat, wydawane jest orzeczenie o lekkim, umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności. Dzieci poniżej 16. roku życia otrzymują orzeczenie o niepełnosprawności.
Do wniosku należy dołączyć m.in. aktualne zaświadczenie lekarskie oraz dokumentację medyczną potwierdzającą stan zdrowia. Przed złożeniem dokumentów warto sprawdzić wymagania właściwego zespołu orzekającego.
Co daje polskie orzeczenie?
Posiadanie polskiego orzeczenia może otworzyć dostęp do różnych instrumentów rehabilitacji społecznej i zawodowej.
Po spełnieniu warunków określonych dla konkretnej formy pomocy osoba może ubiegać się m.in. o:
- dofinansowanie turnusu rehabilitacyjnego,
- dofinansowanie zakupu sprzętu rehabilitacyjnego,
- pomoc przy likwidacji barier architektonicznych,
- wsparcie związane z komunikowaniem się,
- niektóre formy wsparcia zawodowego,
- wybrane programy finansowane ze środków PFRON.
Także pracodawca zatrudniający osobę z niepełnosprawnością może w określonych przypadkach korzystać z dofinansowania do wynagrodzenia ze środków PFRON.
Nie oznacza to jednak, że samo uzyskanie orzeczenia automatycznie gwarantuje każde świadczenie. Poszczególne programy mają własne warunki, procedury i limity środków.
Informacji o możliwościach wsparcia można szukać m.in. w Centrach Informacyjno-Doradczych dla Osób z Niepełnosprawnością, działających przy PFRON.
CIDON pomagają m.in. w orientowaniu się w systemie orzecznictwa, programach PFRON, możliwościach otrzymania wsparcia finansowego i rzeczowego, rehabilitacji czy likwidacji barier.
Zakwaterowanie: osoby z niepełnosprawnościami nadal należą do grup wrażliwych
W 2026 r. zmieniły się także zasady zbiorowego zakwaterowania uchodźców z Ukrainy.
Po 30 czerwca część osób, które wcześniej mogły korzystać z bezpłatnego pobytu w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania, utraciła to uprawnienie.
Inaczej wygląda sytuacja osób należących do tzw. grup wrażliwych.
Zgodnie z aktualnymi informacjami administracji publicznej osoba posiadająca status UKR, która nie jest w stanie samodzielnie zapewnić sobie mieszkania, może nadal otrzymać pomoc w postaci zakwaterowania zbiorowego wraz z wyżywieniem, jeżeli spełnia określone warunki.
Do grup wrażliwych należą m.in. osoby posiadające odpowiednie polskie orzeczenie o niepełnosprawności albo o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności. W określonych przypadkach wsparciem mogą być objęci także ich opiekunowie.
To istotne rozróżnienie. Sama niepełnosprawność potwierdzona dokumentami z Ukrainy może nie wystarczyć do skorzystania z instrumentów wymagających polskiego orzeczenia.
Dlatego formalne wejście do polskiego systemu orzecznictwa może mieć znaczenie również dla bezpieczeństwa mieszkaniowego części osób.
Opieka zdrowotna po zmianach z marca 2026 r.
Od 5 marca 2026 r. zmieniły się także zasady korzystania przez część osób ze statusem UKR z publicznej ochrony zdrowia.
Zgodnie z informacjami UNHCR w wielu przypadkach dostęp do publicznych świadczeń zdrowotnych wymaga obecnie posiadania tytułu do ubezpieczenia w NFZ.
Przewidziane są jednak wyjątki, m.in. dla określonych grup osób wymagających szczególnej ochrony.
Dla rodzin, które stale korzystają z rehabilitacji, konsultacji specjalistycznych czy leczenia przewlekłego, szczególnie ważne jest więc sprawdzenie aktualnego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego.
Nie należy zakładać, że sam PESEL UKR zapewnia dziś taki sam dostęp do wszystkich świadczeń zdrowotnych jak w pierwszych latach po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny.
Pomoc społeczna jest bardziej ograniczona
Od marca 2026 r. zmieniły się również zasady dostępu do pomocy społecznej.
Osoba posiadająca PESEL UKR i znajdująca się w trudnej sytuacji może zwrócić się do gminy miejsca faktycznego pobytu.
Zakres pomocy jest obecnie bardziej ograniczony niż w pierwszych latach po rozpoczęciu wojny i obejmuje przede wszystkim podstawowe formy wsparcia, takie jak schronienie, posiłek, niezbędne ubranie czy zasiłek celowy.
Oznacza to, że część szczególnych rozwiązań przeznaczonych wcześniej dla uchodźców z Ukrainy została wygaszona, a system stopniowo przechodzi do zasad stosowanych wobec innych grup cudzoziemców.
Opiekunowie mogą znaleźć się pomiędzy kilkoma systemami
Formalne przepisy pokazują tylko część problemu.
Badanie „Invisible Care, Unmet Needs: The Situation of Ukrainian Caregivers of Persons with Disabilities in the EU” opisuje sytuację ukraińskich opiekunów osób z niepełnosprawnościami mieszkających m.in. w Polsce, Niemczech i Litwie.
Rodzina może jednocześnie potrzebować pomocy lekarza, rehabilitacji, odpowiedniego mieszkania, świadczeń, transportu, edukacji, wsparcia językowego i pomocy w załatwianiu formalności.
Problem polega na tym, że każda z tych spraw może należeć do innego systemu i innej instytucji.
Opiekun staje się więc często osobą, która musi samodzielnie łączyć wszystkie elementy: znaleźć lekarza, skompletować dokumentację, organizować rehabilitację, kontaktować się z urzędami i jednocześnie zapewniać codzienną opiekę bliskiej osobie.
Badanie zwraca uwagę, że potrzeby samych opiekunów bywają niedostatecznie widoczne w polityce społecznej i integracyjnej.
Praca może być potrzebna, ale trudno ją pogodzić z opieką
Osobnym problemem jest aktywność zawodowa.
Wielu opiekunów chce pracować, jednak podjęcie zatrudnienia może być trudne, kiedy opieka nad osobą z niepełnosprawnością wymaga stałej obecności, organizowania wizyt medycznych, terapii czy załatwiania spraw urzędowych.
Dlatego w rekomendacjach dotyczących wsparcia tej grupy pojawiają się m.in. postulaty:
- rozwijania elastycznych form zatrudnienia,
- lepszego dostępu do usług opiekuńczych,
- rozwoju opieki wytchnieniowej,
- zwiększenia dostępności asystencji osobistej,
- lepszej koordynacji pomiędzy systemem migracyjnym a systemem wsparcia osób z niepełnosprawnościami.
To ważne nie tylko z punktu widzenia integracji uchodźców.
Opiekun, który otrzymuje realne wsparcie, ma większą możliwość podjęcia pracy, nauki języka czy odpoczynku, a osoba z niepełnosprawnością może prowadzić bardziej niezależne życie.
Gdzie zacząć? Pięć najważniejszych kroków
Osoba z Ukrainy z niepełnosprawnością lub jej opiekun może zacząć od kilku podstawowych działań.
- Sprawdź status pobytu i PESEL UKR.
Status pobytowy ma znaczenie dla dostępu do części świadczeń i szczególnych rozwiązań. - Jeśli potrzebujesz wsparcia zależnego od niepełnosprawności, rozpocznij procedurę uzyskania polskiego orzeczenia.
Wniosek składa się w powiatowym lub miejskim zespole do spraw orzekania o niepełnosprawności. - Zbierz dokumentację medyczną.
Potrzebne mogą być m.in. dokumenty opisujące stan zdrowia i aktualne zaświadczenie lekarskie. - Sprawdź możliwości wsparcia w PFRON i CIDON.
Nie każde świadczenie jest przyznawane automatycznie. Warto ustalić, jakie programy są dostępne w konkretnej sytuacji. - W przypadku problemów mieszkaniowych lub socjalnych skontaktuj się z gminą albo właściwym urzędem wojewódzkim.
Szczególnie ważne jest sprawdzenie, czy dana osoba spełnia kryteria grupy wrażliwej.
Problemem nie jest brak pojedynczego świadczenia
Doświadczenia ukraińskich rodzin pokazują szerszy problem systemowy.
Wsparcie istnieje, ale jest rozdzielone pomiędzy wiele instytucji. Jedna odpowiada za orzeczenie, inna za rehabilitację, kolejna za świadczenia, następna za zakwaterowanie czy aktywizację zawodową.
Dla osoby, która zna język i polski system administracyjny, przejście przez te procedury może być trudne.
Dla uchodźcy, który jednocześnie opiekuje się bliską osobą z niepełnosprawnością, może stać się kolejnym poważnym obciążeniem.
Dlatego jednym z najważniejszych wniosków wynikających z badań nad sytuacją tych rodzin jest potrzeba lepszego łączenia polityki migracyjnej, systemu wsparcia osób z niepełnosprawnościami i polityki opiekuńczej.
Po ponad czterech latach od rozpoczęcia pełnoskalowej wojny coraz mniej chodzi już o samą doraźną pomoc kryzysową.
Coraz ważniejsze staje się stworzenie systemu, w którym człowiek nie musi samodzielnie wiedzieć, do której z kilku instytucji udać się najpierw, aby otrzymać pomoc, której rzeczywiście potrzebuje.
Ważne: przepisy dotyczące obywateli Ukrainy oraz ochrony czasowej mogą się zmieniać. Informacje w artykule są aktualne na 4 września 2026 r. W indywidualnych sprawach warto sprawdzić aktualne komunikaty na Gov.pl, w PFRON, właściwym urzędzie wojewódzkim albo skorzystać z pomocy prawnej.
Źródła i materiały wykorzystane przy przygotowaniu artykułu
Informacje przedstawione w artykule zostały przygotowane na podstawie aktualnych materiałów urzędowych, informacji instytucji zajmujących się wsparciem uchodźców i osób z niepełnosprawnościami oraz wyników badań dotyczących ukraińskich opiekunów osób z niepełnosprawnościami.
- Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej – „Co się zmienia w pomocy dla obywateli Ukrainy w 2026 r.?”
Oficjalne informacje dotyczące zmian obowiązujących od 5 marca 2026 r., polskiego orzeczenia o niepełnosprawności, wsparcia ze środków PFRON oraz zasad korzystania z pomocy społecznej.
Przejdź do materiału na Gov.pl - Gov.pl – „Uzyskaj orzeczenie o stopniu niepełnosprawności”
Oficjalny poradnik dotyczący procedury uzyskania orzeczenia, wymaganych dokumentów oraz właściwych zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności.
Przejdź do poradnika na Gov.pl - Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych – Centra Informacyjno-Doradcze dla Osób z Niepełnosprawnością (CIDON)
Informacje dotyczące systemu orzecznictwa, programów PFRON, rehabilitacji społecznej i zawodowej, sprzętu rehabilitacyjnego oraz likwidacji barier.
Przejdź do strony CIDON PFRON - Mazowiecki Urząd Wojewódzki – „Pomoc obywatelom Ukrainy”
Oficjalne informacje dotyczące zasad zbiorowego zakwaterowania osób objętych ochroną czasową oraz grup wrażliwych, w tym osób z niepełnosprawnościami.
Przejdź do informacji Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego - UNHCR Polska – „Ważne zmiany prawne od 4 marca 2026 r. dla uchodźców z Ukrainy”, 4 marca 2026 r.
Materiał dotyczący zmian w statusie UKR, dostępie do ochrony zdrowia, pomocy społecznej oraz zakwaterowania.
Przejdź do materiału UNHCR Polska - Irina Bukharkina – „Invisible Care, Unmet Needs: The Situation of Ukrainian Caregivers of Persons with Disabilities in the EU”, 2026
Raport badawczy opisujący sytuację ukraińskich opiekunów osób z niepełnosprawnościami w państwach Unii Europejskiej, w tym bariery systemowe, problemy integracyjne i dostęp do wsparcia.
Przejdź do raportu w SSRN - Austausch e.V. – „Invisible Care, Unmet Needs: The Situation of Ukrainian Caregivers of Persons with Disabilities in the EU”, 6 kwietnia 2026 r.
Materiał organizacji uczestniczącej w projekcie, przedstawiający założenia badania oraz najważniejsze problemy zidentyfikowane wśród ukraińskich opiekunów osób z niepełnosprawnościami.
Przejdź do materiału Austausch e.V.
Stan informacji i weryfikacji źródeł: 4 września 2026 r.
Przepisy dotyczące ochrony czasowej, świadczeń, opieki zdrowotnej i wsparcia obywateli Ukrainy mogą się zmieniać. W indywidualnych sprawach należy sprawdzić aktualne informacje w odpowiednim urzędzie lub instytucji.
Materiał został opracowany i zatwierdzony przez naszą redakcję z wykorzystaniem narzędzi wspomagających pracę redakcyjną.
