Przy kierowaniu osoby do domu pomocy społecznej urząd nie powinien ograniczać się do sprawdzenia, czy placówka jest odpowiedniego typu i czy znajduje się najbliżej miejsca zamieszkania. Powinien także ustalić indywidualne potrzeby przyszłego mieszkańca i ocenić, czy konkretny DPS rzeczywiście będzie w stanie na nie odpowiedzieć.
Znaczenie mają m.in. stan zdrowia, stopień sprawności, potrzeby opiekuńcze, poczucie bezpieczeństwa oraz godność osoby kierowanej do placówki. Na konieczność indywidualnego podejścia zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 kwietnia 2025 r., sygn. I OSK 806/24.
Kto może zostać skierowany do domu pomocy społecznej?
Zasady kierowania do DPS określa ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
Zgodnie z art. 54 prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie, która wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.
Oznacza to, że pobyt w DPS jest rozwiązaniem przeznaczonym dla osób wymagających całodobowego wsparcia, gdy pomoc możliwa do zapewnienia w miejscu zamieszkania okazuje się niewystarczająca.
Nie chodzi tylko o znalezienie wolnego miejsca
Osobę spełniającą warunki do umieszczenia w DPS kieruje się do domu odpowiedniego typu, położonego możliwie blisko jej miejsca zamieszkania.
Ustawa przewiduje jednak istotne zastrzeżenie: może być inaczej, jeżeli przemawiają za tym okoliczności konkretnej sprawy.
Bliskość placówki jest więc ważna, ale nie może być traktowana jako jedyne kryterium wyboru.
Podobnie sama dostępność wolnego miejsca nie przesądza jeszcze, że określony dom będzie właściwy dla danej osoby.
DPS powinien odpowiadać potrzebom konkretnego człowieka
Kluczowe znaczenie ma art. 55 ustawy o pomocy społecznej.
Zgodnie z tym przepisem dom pomocy społecznej świadczy usługi bytowe, opiekuńcze, wspomagające i edukacyjne na poziomie obowiązującego standardu, w zakresie i formach wynikających z indywidualnych potrzeb mieszkańców.
Organizacja domu oraz zakres i poziom świadczonych usług powinny uwzględniać w szczególności:
- wolność mieszkańców,
- ich intymność,
- godność,
- poczucie bezpieczeństwa,
- stopień sprawności fizycznej,
- stopień sprawności psychicznej.
To ważne, ponieważ dwie osoby formalnie kwalifikujące się do tego samego typu DPS mogą mieć zupełnie różne potrzeby.
Jedna może potrzebować znacznej pomocy w poruszaniu się i wykonywaniu podstawowych czynności dnia codziennego. Inna może wymagać odmiennego rodzaju wsparcia ze względu na stan psychiczny, problemy z komunikowaniem potrzeb albo ograniczoną samodzielność.
Dlatego formalne zakwalifikowanie osoby do określonego typu DPS nie powinno kończyć oceny.
Co powinien sprawdzić urząd?
Przy wyborze konkretnego domu pomocy społecznej organ powinien zestawić potrzeby osoby z możliwościami danej placówki.
Nie chodzi tylko o nazwę czy formalny typ domu. Znaczenie ma również zakres, poziom oraz sposób świadczenia usług.
W praktyce szczególnie istotne mogą być:
- aktualny stan zdrowia,
- stopień samodzielności,
- możliwość poruszania się,
- zakres pomocy potrzebnej przy codziennych czynnościach,
- potrzeba stałego nadzoru lub pomocy,
- sposób komunikowania się,
- potrzeby związane z bezpieczeństwem,
- stopień sprawności fizycznej i psychicznej.
Nie jest to zamknięty katalog ustawowy. Są to przykłady okoliczności, które mogą pomagać w ustaleniu rzeczywistych potrzeb konkretnej osoby.
NSA: ocena nie może być schematyczna
Na znaczenie indywidualnej oceny zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 kwietnia 2025 r., sygn. I OSK 806/24.
Z dostępnej tezy orzeczenia wynika, że w postępowaniu dotyczącym skierowania do domu pomocy społecznej organ może i powinien oceniać indywidualne potrzeby osoby w zestawieniu z zakresem, poziomem oraz sposobem świadczenia usług przez konkretną placówkę.
Nie powinien ograniczać się wyłącznie do takich kryteriów jak:
- typ domu pomocy społecznej,
- czas oczekiwania na miejsce,
- położenie placówki,
- ogólna informacja o zakresie oferowanych usług.
Istotne jest również ustalenie, który z rozważanych domów najlepiej odpowie na potrzeby konkretnej osoby i zapewni jej warunki uwzględniające m.in. godność oraz poczucie bezpieczeństwa.
Dlaczego stan zdrowia ma znaczenie?
Sam fakt posiadania określonego rozpoznania medycznego albo orzeczenia o niepełnosprawności nie mówi jeszcze wszystkiego o potrzebach człowieka.
W praktyce ważne jest przede wszystkim to, jak stan zdrowia i niepełnosprawność wpływają na codzienne funkcjonowanie.
Dwie osoby z podobną diagnozą mogą różnić się poziomem samodzielności, możliwościami poruszania się, komunikowania lub wykonywania podstawowych czynności.
Dlatego przy ocenie zasadności wyboru konkretnego DPS warto patrzeć nie tylko na nazwę choroby czy rodzaj niepełnosprawności, ale przede wszystkim na wynikające z nich rzeczywiste potrzeby.
Godność i bezpieczeństwo też są ważne
Ustawa nie sprowadza działania DPS wyłącznie do zapewnienia miejsca do zamieszkania, wyżywienia i pomocy w codziennych czynnościach.
Wprost wskazuje również na wolność, intymność, godność i poczucie bezpieczeństwa mieszkańca.
To oznacza, że przy ocenie konkretnego domu należy brać pod uwagę także to, czy sposób organizacji pomocy będzie odpowiadał sytuacji osoby i pozwoli jej możliwie bezpiecznie funkcjonować z poszanowaniem jej podmiotowości.
Dla osób z niepełnosprawnościami może mieć to szczególne znaczenie. Potrzeby mieszkańca nie powinny być sprowadzane wyłącznie do formalnej kategorii DPS.
Czy można wskazać konkretny DPS?
Osoba kierowana do domu pomocy społecznej nie ma nieograniczonego prawa do swobodnego wyboru dowolnej placówki.
Nie oznacza to jednak, że jej stanowisko nie ma znaczenia.
Jeżeli osoba zainteresowana albo jej przedstawiciel uważa, że określona placówka nie odpowiada jej potrzebom, warto przedstawić te okoliczności organowi prowadzącemu postępowanie.
Szczególnie wartościowe będą argumenty odnoszące się do rzeczywistych potrzeb i możliwości konkretnego DPS, a nie wyłącznie do osobistych preferencji.
Przykładowo można wskazać, że ze względu na sposób funkcjonowania osoba wymaga określonej formy pomocy, której proponowana placówka nie jest w stanie zapewnić albo której zakres budzi uzasadnione wątpliwości.
Jak udokumentować indywidualne potrzeby?
W postępowaniu warto możliwie dokładnie opisać sytuację osoby.
Pomocne mogą być m.in.:
- aktualna dokumentacja medyczna,
- zaświadczenia lekarskie,
- opinie specjalistów,
- informacje o stopniu samodzielności,
- opis trudności w codziennym funkcjonowaniu,
- informacje o zakresie potrzebnej pomocy,
- dokumentacja dotycząca sprawności fizycznej lub psychicznej, jeżeli ma znaczenie dla sprawy.
Warto unikać bardzo ogólnych argumentów.
Sformułowanie „ten DPS mi nie odpowiada” mówi niewiele o rzeczywistych potrzebach mieszkańca.
Znacznie bardziej użyteczne będzie wskazanie, jakiego konkretnego wsparcia osoba potrzebuje, dlaczego jest ono dla niej istotne i czy proponowany dom może je zapewnić.
Warto sprawdzić konkretną placówkę
Przed przedstawieniem zastrzeżeń dotyczących wyboru DPS warto zebrać informacje na temat samego domu.
Można sprawdzić m.in.:
- dla jakich osób jest przeznaczony,
- jakie rodzaje usług zapewnia,
- jak jest dostosowany do potrzeb osób o ograniczonej mobilności,
- jak wygląda organizacja pomocy w codziennych czynnościach,
- jakie formy wsparcia i aktywizacji oferuje mieszkańcom,
- w jaki sposób odpowiada na potrzeby osób wymagających większej pomocy.
Dzięki temu można konkretnie zestawić potrzeby przyszłego mieszkańca z możliwościami placówki.
Skierowanie i umieszczenie w DPS to nie to samo
Warto również pamiętać, że przepisy rozróżniają decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej od decyzji o umieszczeniu w konkretnej placówce.
Ma to znaczenie proceduralne, ponieważ poszczególne decyzje mogą być wydawane przez różne organy.
Dlatego osoba otrzymująca decyzję powinna dokładnie sprawdzić jej treść oraz zawarte w niej pouczenie.
Co zrobić w przypadku niezgody z decyzją?
Skierowanie do DPS odbywa się w formie decyzji administracyjnej.
Jeżeli osoba nie zgadza się z rozstrzygnięciem, przede wszystkim powinna zapoznać się z pouczeniem znajdującym się w decyzji. Wskazuje ono dostępny środek odwoławczy oraz termin i sposób jego wniesienia.
Jeżeli spór dotyczy wyboru konkretnej placówki, znaczenie może mieć wykazanie, że organ:
- nie zbadał wszystkich istotnych potrzeb osoby,
- nie odniósł tych potrzeb do możliwości konkretnego DPS,
- pominął istotną dokumentację,
- nie odniósł się do argumentów strony,
- oparł wybór przede wszystkim na kryteriach formalnych.
Każda sprawa administracyjna wymaga jednak oceny jej konkretnych okoliczności. W razie wątpliwości warto skorzystać z indywidualnej pomocy prawnej.
Czy ten wyrok daje prawo do zmiany DPS?
W tym miejscu potrzebne jest ważne zastrzeżenie.
Wyrok NSA z 16 kwietnia 2025 r., sygn. I OSK 806/24, dotyczy wyboru konkretnej placówki w postępowaniu związanym ze skierowaniem do domu pomocy społecznej.
Nie należy więc na podstawie tego orzeczenia formułować ogólnej zasady, że każda osoba już mieszkająca w DPS ma prawo zażądać przeniesienia do innego domu.
Sprawy dotyczące przeniesienia mieszkańca do innego DPS występują w orzecznictwie jako odrębne zagadnienie.
Dlatego sytuację obecnego mieszkańca, który chce zmienić placówkę, należy oceniać indywidualnie, z uwzględnieniem podstawy prawnej oraz decyzji wydanych w jego konkretnej sprawie.
Co z tego wynika dla osoby z niepełnosprawnością?
Najważniejszy praktyczny wniosek jest taki, że osoba kierowana do DPS nie powinna być traktowana wyłącznie jako ktoś, kogo trzeba przypisać do określonego rodzaju placówki.
Znaczenie mają jej indywidualne potrzeby.
W postępowaniu warto więc możliwie konkretnie pokazać:
- jak osoba funkcjonuje na co dzień,
- w jakich czynnościach potrzebuje pomocy,
- jaki poziom wsparcia jest jej potrzebny,
- jakie warunki mają znaczenie dla jej bezpieczeństwa,
- jakie ograniczenia wynikają ze stanu zdrowia lub niepełnosprawności,
- czy rozważany DPS jest w stanie odpowiedzieć na te potrzeby.
Takie informacje pozwalają oceniać wybór placówki z perspektywy konkretnego człowieka, a nie wyłącznie administracyjnej kategorii.
Najważniejsze
Przy wyborze domu pomocy społecznej nie wystarcza samo ustalenie, że placówka jest odpowiedniego typu.
Organ powinien uwzględnić indywidualne potrzeby osoby oraz zestawić je z zakresem, poziomem i sposobem świadczenia usług przez konkretny DPS.
Znaczenie mają m.in. stan zdrowia, stopień sprawności, potrzeby opiekuńcze, godność i poczucie bezpieczeństwa.
Wyrok NSA z 16 kwietnia 2025 r., sygn. I OSK 806/24, potwierdza, że wybór konkretnej placówki nie powinien mieć charakteru schematycznego.
Jednocześnie orzeczenia tego nie należy traktować jako automatycznej podstawy do żądania zmiany DPS przez każdą osobę, która już mieszka w domu pomocy społecznej.
Podstawa prawna i źródła
Ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 639, z późn. zm.
Tekst jednolity uwzględnia stan prawny na 28 kwietnia 2026 r. Po jego ogłoszeniu ustawa była nowelizowana. Zmiana ogłoszona w Dz.U. 2026 poz. 974 nie zmieniła art. 54 i 55, na których opiera się ten materiał.
Ustawa o pomocy społecznej – ELI
Ustawa z 11 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej – Dz.U. 2026 poz. 974.
Nowelizacja ustawy o pomocy społecznej – ELI
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 kwietnia 2025 r., sygn. I OSK 806/24.
Wyrok NSA I OSK 806/24 i orzeczenia dotyczące art. 55 – INFORLEX
Prawo.pl: „Zmiana DPS-u wymaga oceny potrzeb i stanu zdrowia” – materiał stanowiący punkt wyjścia do opracowania tematu.
Artykuł w Prawo.pl
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej.
Materiał został opracowany i zatwierdzony przez naszą redakcję z wykorzystaniem narzędzi wspomagających pracę redakcyjną.
