Polska jest coraz bliżej dużej zmiany w przepisach dotyczących osób, które potrzebują wsparcia w podejmowaniu decyzji. Rządowy projekt ustawy przewiduje odejście od ubezwłasnowolnienia i zastąpienie go systemem indywidualnie dobieranej pomocy.
Projekt jest już w Sejmie. 2 września 2026 r. odbyło się wysłuchanie publiczne poświęcone proponowanym zmianom. Trzeba jednak podkreślić: nowe rozwiązania jeszcze nie obowiązują, a ubezwłasnowolnienie nadal funkcjonuje w polskim prawie.
Ubezwłasnowolnienie ma zostać zastąpione wsparciem
Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji 2 czerwca 2026 r. Następnie projekt trafił do Sejmu jako druk nr 2645.
Podstawowym założeniem reformy jest odejście od instytucji ubezwłasnowolnienia i zastąpienie jej systemem wsparcia dla pełnoletnich osób, które potrzebują pomocy przy podejmowaniu decyzji. Wsparcie ma być dostosowane do indywidualnej sytuacji konkretnego człowieka.
Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawia reformę jako zmianę sposobu myślenia o pomocy. Zamiast zastępować człowieka w podejmowaniu decyzji, system ma przede wszystkim wspierać go w możliwie samodzielnym decydowaniu o własnych sprawach.
Rząd wskazuje, że projekt ma realizować postanowienia Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, w szczególności podejście oparte na wspieraniu osoby w korzystaniu z jej praw.
Cztery nowe formy wsparcia
Projekt przewiduje cztery podstawowe instrumenty:
- asystenta prawnego,
- kuratora wspierającego,
- kuratora reprezentującego,
- pełnomocnika rejestrowanego.
Każde z tych rozwiązań ma odpowiadać na inny zakres potrzeb.
Asystent prawny
Asystent prawny ma działać na podstawie dobrowolnego, pisemnego porozumienia z osobą potrzebującą wsparcia.
Jego zadaniem będzie między innymi pomoc w rozumieniu przepisów, umów i dokumentów urzędowych oraz w wykonywaniu określonych czynności.
Asystent nie będzie jednak podejmował decyzji za osobę wspieraną ani działał w jej imieniu.
To rozwiązanie przeznaczone jest więc dla osób, które samodzielnie decydują o swoich sprawach, ale potrzebują pomocy w zrozumieniu ich znaczenia lub konsekwencji.
Kurator wspierający
Drugim instrumentem ma być kurator wspierający ustanawiany przez sąd.
Jego rola będzie polegała na pomocy osobie w prowadzeniu własnych spraw i w procesie podejmowania decyzji. Co do zasady kurator wspierający nie będzie miał prawa reprezentować osoby ani składać za nią oświadczeń woli.
Rozwiązanie ma być stosowane wtedy, gdy potrzebne jest bardziej formalne wsparcie niż pomoc udzielana przez asystenta prawnego.
Kurator reprezentujący
Jeżeli samo wsparcie przy podejmowaniu decyzji będzie niewystarczające, sąd będzie mógł ustanowić kuratora reprezentującego.
Sąd ma określać zakres jego działania indywidualnie. Może on dotyczyć jednej czynności, konkretnej kategorii spraw osobistych lub majątkowych, a w wyjątkowych sytuacjach szerszego zakresu spraw.
To jedna z najważniejszych różnic w stosunku do obecnego modelu. Projekt zakłada bowiem możliwie precyzyjne określanie zakresu pomocy lub reprezentacji zamiast stosowania jednego szerokiego ograniczenia.
Pełnomocnik rejestrowany – decyzja na przyszłość
Czwartym instrumentem ma być pełnomocnik rejestrowany.
Rozwiązanie pozwoli pełnoletniej osobie wcześniej wskazać przed notariuszem zaufanego człowieka, który będzie mógł reprezentować ją w przyszłości, jeżeli sama nie będzie już mogła odpowiednio prowadzić swoich spraw.
Według projektu pełnomocnictwo może obejmować między innymi sprawy osobiste, majątkowe, zdrowotne i urzędowe.
Rozwiązanie może mieć znaczenie nie tylko dla osób z niepełnosprawnościami, ale także dla osób starszych czy osób, które chcą wcześniej zdecydować, kto będzie mógł działać w ich imieniu w przypadku pogorszenia stanu zdrowia.
Wsparcie ma być kontrolowane przez sąd
Projekt przewiduje również mechanizmy mające ograniczać ryzyko nadużyć.
Kuratorzy mają być ustanawiani na czas określony – co do zasady do pięciu lat. W wyjątkowych przypadkach, gdy stan zdrowia nie rokuje poprawy, okres ten może wynosić do dziesięciu lat. Po jego upływie sytuacja osoby ma zostać ponownie oceniona.
Projekt przewiduje także nadzór sądu nad ważniejszymi czynnościami wykonywanymi przez kuratora reprezentującego oraz pełnomocnika rejestrowanego. W określonych przypadkach na dokonanie czynności będzie potrzebne zezwolenie sądu.
Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje również na możliwość zaskarżania postanowień sądu oraz udział specjalistów, między innymi lekarzy i psychologów, w postępowaniach dotyczących ustanawiania wsparcia.
Dlaczego obecny system jest krytykowany?
Ubezwłasnowolnienie od lat jest przedmiotem krytyki organizacji zajmujących się prawami osób z niepełnosprawnościami.
Jednym z głównych zarzutów jest jego szeroki charakter oraz możliwość długotrwałego ograniczenia możliwości samodzielnego decydowania przez osobę, której dotyczy orzeczenie.
Dyskusja dotyczy również tego, czy obecny model w wystarczającym stopniu uwzględnia indywidualne możliwości, potrzeby i wolę konkretnego człowieka.
W publikacji „Dziennika Gazety Prawnej” poświęconej reformie przedstawiono zarówno argumenty na rzecz odejścia od dotychczasowego systemu, jak i pytania dotyczące tego, jak nowe rozwiązania powinny chronić osoby potrzebujące szczególnie intensywnego wsparcia.
Takie pytania pojawiały się również podczas pierwszego czytania projektu w Sejmie. Posłowie zwracali uwagę między innymi na konieczność ochrony osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną przed wykorzystaniem czy zawieraniem dla nich niekorzystnych umów.
Kierunek zmian popierany, szczegóły nadal są dyskutowane
2 września 2026 r. w Sejmie odbyło się wysłuchanie publiczne dotyczące projektu ustawy.
Był to moment, w którym swoje stanowiska mogły przedstawić osoby z niepełnosprawnościami, ich rodziny, organizacje społeczne, eksperci i przedstawiciele środowisk zainteresowanych reformą.
Relacja „Dziennika Gazety Prawnej” pokazuje, że dyskusja nie sprowadza się do prostego pytania, czy ubezwłasnowolnienie powinno zostać zniesione. Istotne są również szczegóły systemu, który ma je zastąpić – w tym zakres reprezentacji, ochrona osób szczególnie narażonych na wykorzystanie oraz praktyczne funkcjonowanie nowych instrumentów.
To szczególnie ważne, ponieważ reforma musi pogodzić dwie wartości: możliwie szeroką autonomię człowieka oraz zapewnienie realnej ochrony osobom, które w określonych sytuacjach nie są w stanie samodzielnie zabezpieczyć swoich interesów.
Na jakim etapie są prace w Sejmie?
Projekt został doręczony Sejmowi 9 czerwca 2026 r. i otrzymał numer druku 2645.
17 czerwca odbyło się pierwsze czytanie. Następnie projekt skierowano do Komisji Polityki Społecznej i Rodziny oraz Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka.
2 września obie komisje przeprowadziły wysłuchanie publiczne.
Na 3 września zaplanowano kolejne wspólne posiedzenie komisji, którego przedmiotem było rozpatrzenie wniosku o powołanie podkomisji nadzwyczajnej do dalszej pracy nad projektem.
Na obecnym etapie należy więc mówić o projekcie ustawy, a nie o obowiązujących nowych przepisach.
Ubezwłasnowolnienie nie zostało jeszcze zniesione.
Kiedy nowe przepisy mogą wejść w życie?
Na 4 września 2026 r. nie można podać konkretnej daty rozpoczęcia obowiązywania reformy.
Projekt musi przejść dalsze prace parlamentarne. Jego treść może zostać zmieniona. Dopiero po zakończeniu procesu ustawodawczego będzie można wskazać, kiedy ostatecznie przyjęte rozwiązania zaczną obowiązywać.
W projekcie założono, że większość nowych regulacji ma wejść w życie po upływie 12 miesięcy od ogłoszenia ustawy.
Nie oznacza to jednak, że można już dziś wskazać konkretną datę wejścia reformy w życie.
To więcej niż zmiana nazwy
Projektowana reforma nie polega jedynie na zastąpieniu słowa „ubezwłasnowolnienie” inną nazwą.
Zmienić ma się przede wszystkim filozofia systemu.
Zamiast koncentrować się na tym, w jakim zakresie człowieka należy zastąpić w podejmowaniu decyzji, nowe rozwiązania mają w pierwszej kolejności odpowiadać na pytanie: jakiego wsparcia potrzebuje dana osoba, aby mogła możliwie samodzielnie decydować o swoim życiu?
Jeżeli reforma zostanie uchwalona w proponowanym kierunku, będzie miała duże znaczenie dla osób z niepełnosprawnościami, ich rodzin i bliskich, ale także dla sądów, prawników, notariuszy, urzędów i innych instytucji.
Na razie najważniejsze jest śledzenie dalszych prac parlamentarnych, ponieważ ostateczny kształt ustawy może jeszcze ulec zmianie.
Stan prac legislacyjnych: 4 września 2026 r.
Źródła
- Sejm RP – druk nr 2645: Rządowy projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji
Otwórz druk nr 2645 na stronie Sejmu - Sejm RP – przebieg procesu legislacyjnego, druk nr 2645
Sprawdź aktualny przebieg prac nad projektem - Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – Projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, 2 czerwca 2026 r.
Otwórz informację na gov.pl - Niepelnosprawni.pl / komunikat Ministerstwa Sprawiedliwości – „Prawo do własnego głosu. Rządowy projekt likwiduje ubezwłasnowolnienie”
Otwórz publikację Niepelnosprawni.pl - Dziennik Gazeta Prawna – „Co zastąpi ubezwłasnowolnienie? Organizacje społeczne i rodziny osób z niepełnosprawnościami zabiorą głos”
Otwórz publikację DGP - Dziennik Gazeta Prawna – „Nowe przepisy zniosą ubezwłasnowolnienie. Osoby z niepełnosprawnościami, rodziny i organizacje dyskutowały w Sejmie”
Otwórz publikację DGP
Materiał został opracowany i zatwierdzony przez naszą redakcję z wykorzystaniem narzędzi wspomagających pracę redakcyjną.
💜 Wesprzyj nas, jeśli możesz
Działamy już ponad 20 lat – tworzymy miejsce spotkań, rozmów i wsparcia dla wszystkich, którym bliska jest empatia i otwartość.
Portal jest całkowicie bezpłatny, a rozwija się dzięki osobom, które chcą pomóc nam dalej działać.
☕ buycoffee.to/ipon • 💙 patronite.pl/ipon • 🤝 siepomaga.pl/ipon
Dziękujemy za każdą kawkę i dobre słowo. Razem możemy więcej. 💫
